"Akıllı" ne vaat etti, kim vaat etti?

İlk yazımda, fuarda gördüğüm çözümlerde aynı döngünün aklıma geldiğini anlatmıştım: farkına var, karar ver, tepki ver; farklı zaman aralıklarında.

İkinci yazıda bu döngünün şehri yönetip yönetemeyeceğini sorguladım ve döngünün şehrin parçalarına yardım edebileceği, ancak örgütlü karmaşıklık problemi olan şehrin bütününü yönetemeyeceği sonucuna vardım.

Şimdi yanıtlamaya çalışacağım soru şu: Bu döngünün şehri yönetebileceğini kim, ne zaman ve nasıl vaat etti; yapabildiler mi?

Üç kelime

Kasım 2008’de IBM’in CEO’su Sam Palmisano New York’ta bir konuşma yaptı. Dünyanın üç şey hâline geldiğini söyledi: ölçülen (instrumented), birbirine bağlanan (interconnected) ve akıllanan (intelligent).¹ Bunun bir mecaz olmadığını, zekânın dünyanın gerçekten işleyişine yerleştirileceğini ekledi.¹

Bu üç kelimeyi okuyunca durdum. Benim döngüm “farkına var, karar ver, tepki ver”di. Palmisano’nun kelimeleri ilk ikisini karşılıyordu: ölçülen dünya “farkına var”, akıllanan dünya “karar ver”; aradaki “birbirine bağlanan” da fuarda gördüğüm ağdı. Ama üçüncü adım, “tepki ver”, vaatte yoktu. İkinci yazıda sınırın tam da orada olduğunu görmüştüm.

Birkaç yıl içinde vaat bir pazarlama diline dönüştü. Adam Greenfield, 2013’te “kanonik akıllı şehri” anlatırken her ayrıntıyı IBM, Cisco, Siemens ve sıfırdan şehir kuran şirketlerin tanıtım metinlerinden aldığını yazıyor.²

Kontrol odası

Vaadin vitrini Rio de Janeiro oldu. Aralık 2010’da IBM’le birlikte kurulan operasyon merkezi, şehrin birçok kurumunun verisini tek bir ekran duvarında topluyordu.³ Bir yıl kadar sonra belediye başkanı Eduardo Paes, bir konferansta şehrini teknolojiyle oradan, Kaliforniya’dan yönetebildiğini, “her şeyi bildiğini” söyledi.³

İkinci yazıdaki kontrol merkezini hatırlıyorum: Ekran darboğazı görmüştü, köşedeki huzurevini ise görmemişti. “Her şeyi bilmek” tam olarak o ekranın vaadiydi.

Sıfırdan şehirler

Vaadin en saf hâli, şehri en baştan veriyle kurmaktı.

Güney Kore’deki Songdo, Seul’ün dertlerine çare olarak tanıtıldı; 2018’de bir gazete onu “gecikmiş, pahalı ve yeterince insan yaşamayan” bir yer olarak anlatıyordu, bir sakini ise “hayalet kasaba” diyordu.⁴ Abu Dabi’deki Masdar 2006’da 50.000 kişilik sıfır karbonlu bir şehir olarak başladı; on yıl sonra planın yüzde beşinden azı yapılmıştı.⁵ Bugün burada yaşayan ve çalışan insan sayısı 15.000 civarında olarak veriliyor ve artık bir bitiş tarihi yok; Masdar, kendini bir şehirden çok, Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı’nın (IRENA) genel merkezine ev sahipliği yapan ve 2050’de net sıfırı hedefleyen yeşil bir iş ve araştırma bölgesi olarak tanıtıyor.⁶ Google’ın kardeş şirketi Sidewalk Labs, Toronto’da “internetten yukarı doğru” bir mahalle kurmayı önerdi; Mayıs 2020’de ekonomik belirsizliği gerekçe göstererek projeden çekildi. Karşı çıkanların sözü ise başkaydı: “Bir rıza sorunumuz var.”⁷

Bu projelerin her biri farklı nedenlerle tökezledi: kimi paradan, kimi siyasetten, kimi de mahremiyet tartışmasından. Hepsinin aynı hatadan doğduğunu söyleyemem; ama birlikte, teknolojiyle tasarlanmış bir şehrin toplumsal olarak da beklendiği gibi işleyeceği varsayımını sorgulamaya değer kılıyorlar.

Vaadin hatası

Greenfield’a göre akıllı şehir, ilke olarak bile hiçbir yerde ulaşılamayacak bir nesnellik, bütünlük ve kusursuz bilgi iddia ediyor.⁸ İkinci yazının diliyle söylersem, vaadin içinde bir çelişki vardı: örgütlü karmaşıklık problemini, basit problemlerin araçlarıyla çözmeye söz veriyordu.

Ama dürüst olmak gerekirse, satıcılar bir şey saklamıyordu. Satılan şey açıktı: ölç, bağla, optimize et. Asıl soru, şehirlerin bu satış vaadini neden bir yönetim biçimi olarak satın aldığı.

2019: dil değişti mi?

2019’da fuarda bir kişi, oturumlarda konuşulanları çizerek özetliyor ve çizimleri salonların hemen dışındaki ortak alana asıyordu. Bunların fotoğraflarını çekmişim; bugün yeniden bakınca aynı fuarda üç farklı vaadin yan yana durduğunu görüyorum.⁹

Siemens yöneticisi Roland Busch’un oturum afişinde eski vaat dimdik duruyor: ölç, cihazları bağla, harekete geç, karar ver, önle, tahmin et. Aynı afişte dürüst bir itiraf da var: “Planlama yanlışsa teknoloji kurulamaz ya da çalışmaz.” Fuarın kendi duyurusu “görünmeyeni görünür kıl” diyor. Panellerin afişlerinde ise yeni bir dil var: “Vatandaşlar veri taşıyıcısı değildir”, “Güven asıl para birimidir”, “Alçakgönüllülükle”.⁹

Bu yeni dilin nereden geldiğini kesin olarak bilmiyorum; ama 2019’a gelindiğinde bağlam değişmişti. Avrupa’nın veri koruma yasası 2018’den beri yürürlükte.¹⁰ Toronto projesi büyük tartışma altındaydı.⁷ Fuarın ev sahibi Barcelona da başka bir yol deniyordu: belediyenin 2015–2019 dijital planı, “akıllı şehrin ötesine” geçmeyi hedefliyor; teknolojinin insanların hizmetinde olması gerektiğini, insanların teknolojinin hizmetinde olmaması gerektiğini söylüyordu.¹¹ Ama Barcelona ölçmekten vazgeçmemişti; sensör ağı da yönetim panosu da plandaydı. Planın amacı, ölçmeyi bırakmak değil, dijital teknolojilerin ürettiği veri üzerindeki denetimi şehre geri kazandırmaktı.

Yine de eski vaat yeni dilin içine sızmıştı. İnsan odaklı bir panelin afişinde “algoritmalar (önyargısız)” yazıyordu.⁹ Hâlbuki bir şeyleri görünür kılmanın başka şeyleri görünmez kılabileceği, afişlerde pek dile getirilmiyordu. Bence vaat dilini değiştirdi, ama özünü tamamen değil.

Yeterince akıllı

Ben Green bu vaadin altındaki inanca “teknoloji gözlüğü” diyor: teknolojinin toplumsal sorunlara tarafsız ve en iyi çözümleri sunduğu ve toplumsal değişimin ana motoru olduğu inancı. Onun önerisi, “yeterince akıllı şehir”: teknolojiyi güçlü bir araç olarak kullanan ama kendi başına bir amaç saymayan bir şehir.¹²

Benim sınırım da bu: sistem karara destek olur; kararı devretmek ancak ışık süreleri gibi dar işlerde ve büyük bir dikkatle mümkün. Ama “destek” de kendiliğinden güvenli değil. Green’in deneyleri, insanların algoritmanın önerisiyle karar verdiği bu düzenin ciddi sınırları olduğunu gösteriyor.¹³ Döngüde bir insanın olması yetmiyor; o insanın düşünmesi için zamanı ve gerekçesi olmalı. Arabanın frenine güvenirim, ama ayağımı pedala yakın tutarım.

Kim, ne vaat etti?

Vaadi en yüksek sesle teknoloji şirketleri verdi: ölçülen, bağlanan, akıllanan bir şehir.

Bazı belediye başkanları onu bir ekran duvarı olarak satın aldı. Yatırımcılar onu sıfırdan kurmaya çalıştı. Vaat edilen şey, Barcelona’da gördüğüm döngünün şehri yönetebileceğiydi.

Yapabildiler mi? Sıfırdan kurulan şehirler vaadi tutturamadı. Gerçekten neyin işe yaradığı ise ayrı bir soru; ona dizinin sonunda döneceğim.

Benim için açıkta kalan, döngünün üç adımına denk düşen üç soru var; bunları kendime soruyorum. Neyin farkına vardığımı biliyorum; peki neyin farkına varamadığımı biliyor muyum? Kararlarımı, onları uygulama kabiliyetim ne ölçüde şekillendiriyor? Ve en önemlisi: birden fazla seçenek olduğunda, onları sıralayacak değerlerim neler?

Vaadin en yeni hâli bugün “dijital ikiz”: şehrin canlı bir kopyası, “farkına var” adımını kusursuzlaştırma iddiası. Bir sonraki yazının sorusu bu: Dijital ikiz nedir: harita mı, model mi, ayna mı?