Şehir gerçekte nedir?

2019 Smart City Expo’ya (ilgili kişinin vize problemi olduğu söylenerek) son dakikada katılmam istendi. Akıllı şehirlerle çok ilgilenmiyordum, böyle bir konferansın varlığından da işler yolunda gitseydi haberim olmayacaktı.

Açılıştan kapanışa kadar tüm panel ve toplantılara katıldım; fuar alanındaki çözümleri inceledim, notlar aldım ve fotoğraf çektim. Döndüğümde birileri sorar belki, ne öğrendin diye, sunu hazırlarım dedim.

Kimse hiçbir şey sormadı.

Bu dizi, kimsenin sormadığı ve yapmadığım o sunudaki sorularımdan esinlendi.

Fuar alanındaki çözümlerin tamamı için “aynı mimari kutuların farklı problemler için bir araya getirildiği eğlenceli bir lego yapboz alanına benziyor…, gerçekleşme aşamasında çıkacak sorunlar halının altına süpürülmüş” diye not almışım.

Uçta akıllı cihazlar, bunları güvenle birbirine ve ortak merkezlere bağlayan, sinir sistemi gibi bir ağ ve bu merkezlerdeki aklın farklı zaman aralıklarında çalışan sonsuz döngüsü: farkına var, karar ver, tepki ver.

Bu döngüyü fuarda ilk kez görmedim; tasarladığım çözümlerin bir kısmında bunu dikkate almıştım: algıla/farkına var, karar ver, uygula. İnsan bildiğini daha kolay görüyor sanırım (bilmek, görmek, olmak gibi).

Ben de ilk adımdan başladım: “farkına var.” Neyin farkına varacağız? Şehrin.

Bu ilk yazıyı sırf merak ettiğim için yazdım; ama şehrin ne olduğuna vereceğim cevap, sonraki dokuz soruya nasıl bakacağımı da belirleyebilir.

Peki “Şehir nedir?”

Bu sorunun yanıtını öğrenmeye çalışmak beni Göbekli Tepe’den Uruk’a, Çatalhöyük’e, antropoloji kaynaklarına ve bu konuda düşünmüş birçok arkeolog ve sosyoloğun notlarına götürdü.

En derli toplu cevabı bir sosyologda buldum. Louis Wirth 1938’de şehri dört kelimeyle tanımlamış: büyük, yoğun, kalıcı ve karışık.¹

Bu dört kelime, başlangıç için bana iyi bir ölçü veriyor: bir yerleşimi incelerken nelere bakmam gerektiğini söylüyor. Akıllı şehir açısından da önemli; çünkü bir şehri akıllı kılmak istiyorsak, önce hangi özelliklerini ölçebileceğimizi bilmemiz gerekir. Nüfusu saymak kolay; birbirini tanımayan insanların birbirine ne kadar muhtaç olduğunu ölçmek o kadar kolay mı?

Büyük mü?

İlk akla gelen cevap nüfus. Köy küçüktür, kasaba orta, şehir büyüktür.

Dünyanın çoğu yerinde yerleşimleri sıralamanın ilk ölçütü nüfustur. Ama sınır nerede? Bir ülkede birkaç bin kişi şehir sayılıyor, bir başkasında ise elli bin. Üzerinde anlaşılmış bir sayı yok.²

Konya’daki Çatalhöyük, zamanının en büyük yerleşim yerlerinden biriydi; Scientific American dergisi “zamanının metropolü”³ diyor. En kalabalık zamanında kaç kişinin yaşadığı hâlâ tartışılıyor. Yine de arkeologlar ona şehir diyemiyor, “proto-şehir” diyor: birbirine kaynaşmış bir düzine köy gibi (bu aklıma bizim şehirlerimizden birini getiriyor ama söylemeyeceğim) :-)

Demek ki büyüklük tek başına yetmiyor.

Yoğun mu?

Çatalhöyük yoğundu. Evler birbirine yaslanmış, çatılarından giriliyordu; sokak, meydan, tapınak, yönetici evi yoktu; evlerin hepsi aşağı yukarı aynıydı.⁴

Arkeologların Çatalhöyük’e “şehir” demekte çekinmesi, kalabalık ve sıkışıklığın da tam olarak şehir anlamına gelmediğini gösteriyor.

Kalıcı mı?

Kalıcı demek, insanların gelip gitmesi değil; orada yaşayıp kalması, yıl boyu, kuşaklar boyu. Göbekli Tepe bu kelimeyi sınıyor.

On bir bin yıl önce, bugünkü Şanlıurfa civarında bir tepeye çok sayıda insan toplandı. Beş metreye varan boyda taş sütunlar diktiler; üzerlerine tilkiler, yaban domuzları ve akbabalar kazıdılar. Henüz çiftçilik, evcil hayvanlar, çömlekçilik ve yazı yoktu.

Bu insanlar avcı-toplayıcıydı. Aynı yere, yaklaşık bin beş yüz yıl boyunca tekrar tekrar geldikleri söyleniyor.⁵ İki yüz kilometrelik bir alandan topluluklar buraya geliyor, birlikte çalışıyor, birlikte yiyor.⁶ Ceylan kemikleri bu toplanmaların mevsimlik olduğunu düşündürüyor.⁶

Kalıcı değildi, en azından gelenlerin çoğu kalmıyordu. Peki kalmayacakları bir yere neden bu kadar emek verdiler?

Peki insanlar neden bir araya geldi?

En yaygın anlatım: önce tarım geldi, tarım fazla ürün yarattı, fazla ürün kalabalığı besledi, kalabalık da şehri kurdu.

Gordon Childe 1950’de bunu bir liste hâline getirdi: fazla ürün, tam zamanlı uzmanlar, anıtsal yapılar, bir yönetici sınıf, yazı, dış ticaret… Bir yer bunlara sahipse şehirdi.⁷

Hikâye düzgün ama bunun da bazı çatlakları var. Antropolog Marshall Sahlins, avcı-toplayıcıların çiftçilerden daha fazla boş zamanı olduğunu öne sürdü.⁸

O hâlde insanlar neden daha zor olan hayata, çiftçiliğe geçti? Giderek güçlenen bir görüş, birçok yerleşimin tarımdan önce kurulduğu yönünde.⁹

Göbekli Tepe’de kazıyı yürüten Klaus Schmidt’e göre: “Önce tapınak geldi, sonra şehir.”¹⁰ Buna göre insanlar yiyecek için değil, ortak bir inanç için toplanıp beslenmek için de yakınlardaki yabani buğdayı ekmeye başlamış olabilirler.

Tarım, toplanmanın sebebi değil belki de sonucuydu.

Bugün bazı araştırmacılar daha da ileri giderek, kentliliğin ilk kez kutsal yerlerde, ayinlerde ve şenliklerde doğduğunu öne sürüyor.¹⁰ Bu yorum da tartışılıyor. Bugünkü Göbekli Tepe kazı başkanı Lee Clare, en azından yarı yerleşik bir nüfusun yaşadığına dair kanıtların arttığını söylüyor.¹¹

Alman Arkeoloji Enstitüsü’ne göre Göbekli Tepe tek başına bir istisna değil; Karahan Tepe gibi komşularıyla birlikte bir “Taş Tepeler” dünyasının parçası.⁶

Yani, Göbekli Tepe’de bir şehrin kasları vardı: birçok kişiyi örgütleyen bir emek, paylaşılan bir anlam, bin beş yüz yıl süren bir süreklilik. Bana kalırsa, göçebe avcı-toplayıcıların bildiği şehre en yakın şey buydu.

Tapınak şart mı?

Peki Göbekli Tepe’nin düşündürdüğü gibi, şehrin merkezinde bir inanç olmalı mı?

Mısır’ın ilk surlu kasabaları tapınakların etrafında kümelenmişti; ama İndus Vadisi’ndeki Harappa ve Mohenjo-daro’da — planlı sokakları, kanalizasyonu, uzak ticareti olan koca şehirlerde — arkeologlar ne bir saray buldu, ne bir kral mezarı; kesin olarak “tapınak” denebilecek bir yapı da yok.¹²

Bu şehirler bir tanrının değil, görünüşe göre ticaretin ve ortak kuralların etrafında dönüyordu.

Demek ki tapınak da şart değil.

Karışık mı?

Wirth’e göre karışık demek, birbirini tanımayan ve farklı işler yapan insanların yan yana yaşamasıdır.

Arkadaşımın köyüne ilk gittiğimiz zaman herkesin beni tanıması şaşırtmıştı; şehirde yabancılarla aynı sokağı paylaşıyoruz ve bu yüzden kurallara, kurumlara, yazıya ihtiyaç duymamız normal geliyor.

Göbekli Tepe’ye gelenler büyük olasılıkla birbirini tanıyan topluluklardı; bir araya gelip dağılıyorlardı, aralarında yabancı sayısı azdı.

Childe’ın listesindeki bir madde burada önem kazanıyor: tam zamanlı uzmanlar. Kendi yiyeceğini yetiştirmeyen insanlar; zanaatkâr, kâtip, din adamı.⁷ Onlar başkalarının ürünlerine, başkaları da onların işine muhtaç. Çatalhöyük’te kalabalık vardı ama tam zamanlı uzmanlara dair pek iz yok; her ev işini kendisi görüyordu.

Mezopotamya’daki Uruk’ta, yaklaşık beş bin yıl önce, dördü de vardı: on binlerce insan, surlarla çevrili, sıkışık bir şehir; binlerce yıl süren bir yerleşim; kendi yiyeceğini yetiştirmeyen zanaatkârlar ve kâtipler. Bilinen en erken yazı örnekleri de hesap tutmak için ortaya çıktı.¹³

Uruk’a arkeologlar şehir diyor.

Benim bunlardan çıkarımım:

Şehir, birbirini tanımayan ve kendi yiyeceğini üretmeyen insanların birbirine muhtaç olduğu bir yerdir. Kalabalık bunun ön koşulu; tanımı değil.

O hâlde şehir nedir?

Büyüklük tek başına yetmiyor, sıkışıklık da yetmiyor; tapınak şart değil. Geriye şu kalıyor: Şehir, fiziksel bir yerden çok, ilişkiler örüntüsü olabilir mi?

Wirth’in dört kavramından en önemlisi de bu olabilir: “karışık”. Birbirini tanımayan insanların her gün karşılaştığı, birbirine bağlı olduğu ve bu bağı sürdürmek için kurallar, kurumlar, yazı icat ettiği bir düzen?

Taş binalar bu düzenin kabı gibi duruyor, kendisi değil. Göbekli Tepe’ye bakıp tereddüt etmemin sebebi de bu: kabın bazı parçaları eksik, ama içindekinin bir kısmı — orada bir araya gelen insanların ortak emeği, birlikte oluşturdukları anlam — okunabiliyor.

Barcelona’da gördüğüm lego kutuları sokakları ve araçları sayıyordu; peki ilişkileri de sayabilir mi? “Farkına var” adımı neyi görebilir?

Şehir ayarlanabilecek bir makine mi, yoksa her müdahaleye kendi bildiği gibi karşılık veren canlı bir organizma mı?

Bir sonraki yazının sorusu bence bu olur: Şehir nasıl bir problem?