Dosya

Sorularla düşünülmüş, kaynağıyla yazılmış uzun yazılar.

Sorularla Akıllı Şehirler · 6/10

İkiz şehrin geleceğini öngörebilir mi?

Güncellendi · Yayımlandı · Tansel Okay

Gecelik faizlerin yüksek olduğu bir dönemde, bir banka için ATM nakit optimizasyonu çalışması yaptık.

Bu çalışma sırasında, para çekim işlemlerinin (birçok etkenin yanı sıra) hava durumundan da etkilendiğini değerlendirdik. Çalışma sırasında, hava durumunun birçok ekonomik faaliyet için önemli olduğunu öğrendim.

Çözmeye çalıştığımız, tek tek kişilerin davranışını bilme ihtimalimizin düşük, ancak bir semtin davranışını istediğimiz doğrulukta tahmin edebileceğimiz türden bir problemdi.

Dördüncü yazıda ikizin ne olduğunu sordum, beşincide ise onu neyin beslediğini. Şimdi asıl iddiaya geliyorum, çünkü ikizin tanımında bir kelime var ve önemli: öngörü yeteneği.1

Şu ana kadar öğrendiklerimden çıkardığım sonuç: öngörü, konusu tahmini duyup davranışını değiştirmediğinde çalışıyor; değiştirdiğinde çalışmıyor. Şehirde en çok konuştuğumuz şey ise tam olarak davranışını değiştiren türden. Trafik ile ilgili yaptığım öngörü sürücü davranışını değiştirirse, beklediğimden daha iyi ya da daha kötü bir sonuç ortaya çıkabilir mi?

Çalıştığı yer

ATM’lerde güvendiğim hava tahmini, öngörünün gerçekten işe yaradığı en iyi örnek.

Şehir tarafında da bu sınıfa giren işler var. Galveston için kurulan sel ikizi, çıktıları geçmiş sel olaylarıyla karşılaştırılarak doğrulandı2 — araştırma prototipi, ama “doğrulanmış tahmin” diyebildiğim az sayıdaki örnekten biri. İstanbul’un afet odaklı ikizi de aynı sınıfta: deprem, tahmini duyup planını değiştirmiyor.3 Dubai’nin platformu kullanım alanları arasında yağış simülasyonunu sayıyor, ama sonuç yayımlanmadı; elimizde kurumun kendi beyanı var.4

Çalışmadığı yer

Trafik hep “iyi simüle edilir” diye anılır. İkinci yazıda gördüğüm şey bunu zayıflatıyordu: dairesel bir pistte, hiçbir darboğaz olmadan tıkanma oluşuyordu. Darboğaz sadece bir tetik.5

Ama asıl itiraz başka bir yerden geliyor. Duranton ve Turner, ABD şehirlerinde şerit-kilometre arttıkça araç-kilometrenin de onunla birlikte arttığını buluyor; metropol alanlarının en yoğun kesimlerindeki eyaletlerarası yollarda artış tam orantılı.6

Burada tahmin artık tahmin değil. “Bu yol şu kadar araç çeker” cümlesi, yolun yapılması için gerekçe oluyor; yol yapıldığında o araçlar gelir. Tahmin kendi konusunu değiştiriyor.

Aynı ölçüyü ötekilere uygulayınca

Hepsini saymaya çalışmıyorum, bu bir deneme. Ama aynı soruyu ötekilere de sorunca, sınıfları zaten ikinci yazıda kurduğumu gördüm. Warren Weaver 1948’de problemleri üçe ayırmıştı — basit problemler, düzensiz karmaşıklık, örgütlü karmaşıklık — ve Jane Jacobs şehrin üçüncüsü olduğunu söylemişti.7 Şehrin tahminleri de aynı üçe düşüyor.

Basit problemler: güneş ışınımı, gölge, rüzgâr, gürültünün yayılması, bir yapının yük altındaki davranışı. Az değişken, birkaç denklem. Helsinki’nin modeli neredeyse bir milyon çatı ve duvar yüzeyi için güneş enerjisi hesabı yapıyor;8 bir milyon yüzey var ama hesap hep aynı. Burada simülasyon her gün sessizce çalışıyor ve bunu küçümsemek haksızlık olur.

Düzensiz karmaşıklık: yarının elektrik yükü, yarının su tüketimi. ATM’lerde sezdiğim şeyin adı buymuş. Weaver’ın kendi örneği, bir sigorta şirketinin yıllık hesabıydı; tek tek molekülleri bilmek gerekmiyordu, ortalama yeterliydi. Ve bu sınıf bugün ölçülmüş durumda: 59 çalışmadan 421 tahmin modelini birlikte inceleyen bir meta-analiz, tek bir hanenin yükünü tahmin etmenin bütün sistemin yükünü tahmin etmekten yaklaşık 25 puan daha hatalı olduğunu buluyor.9 Birey öngörülemez, kalabalık öngörülebilir. Weaver’ın 1948’de kurduğu sınıf, 2023’te sayıya dökülmüş.

Örgütlü karmaşıklık: trafik talebi, nüfus projeksiyonu, bir hattın 20 yıl sonraki yolcu sayısı, projenin maliyeti ve faydası. İkinci yazıda trafiğin ortalamalarla anlaşılamadığını zaten görmüştüm. Tahminlerin sistematik olarak başarısız olduğu yer de tam olarak burası.

Bir şey Weaver’ın üç kutusuna sığmıyor: hava, sel, deprem. Bunlar ne basit ne de ortalamayla hesaplanır; yine de çalışan tarafta yer alıyorlar. Ortak yanları başka: bana (tahminlerime) aldırmıyorlar.

O hâlde ölçü, şeyin kendisinde değil; benimle o şey arasında. Havayı değiştiremem; ne bilirsem bileyim yağmur yağar. Trafiği değiştirebilirim, değiştiriyorum da — çünkü tahmini bir karara sokuyorum, karar da beton döküyor. Soru “tepki verebilir mi” değil: o şeyi değiştirme gücü bende mi; bilmek o gücü kullanmama yol açıyor mu?

Düzensiz karmaşıklık tam da bu yüzden kırılgan: üzerindeki güç kullanılmıyor gibi görünebilir, ama aslında kullanılıyor. Elektrikte çok zamanlı tarife var: günün farklı dilimlerinde farklı fiyatlar uygulanıyor. Düzenlemenin kendi gerekçesi de açıkça yazılmış: şebekelerin verimli kullanılabilmesi.10 Yani fiyat, tüketimin saatini değiştirmek için konmuş. Faturamdaki gündüz, puant ve gece satırları bunun kaydıdır.

O hâlde yarının yükü de bir ölçüde üçüncü sınıfta, örgütlü karmaşıklıkta. Dağıtıcı yükü tahmin ediyor, sonra fiyatla yükü kaydırıyor; bir sonraki tahmin, kendi fiyatının biçimlendirdiği yükün tahmini oluyor. Döngü burada da kendi üzerine kapanıyor; sadece daha yavaş ve daha kibar.

Yani iki ayrı soru var. Biri: bu şey öngörülebilir mi? Cevabı Weaver’ın sınıflarında, yetmiş yıl önce verilmiş. Öteki: öngörmek öngörüyü bozuyor mu? Weaver’da bunun cevabı yok, çünkü onun sorusu problemin yapısıyla ilgiliydi; bu soru ise benimle problem arasında. Cevabı güçte.

Otuz yıl

Flyvbjerg ve arkadaşları 14 ülkede 210 projeyi inceledi. Demiryolu projelerinin onda dokuzunda yolcu tahmini fazla çıkmış, ortalama fazlalık yüzde 106. Karayolu projelerinin yarısında gerçekle tahmin arasındaki fark yüzde 20’den büyük. Asıl çarpıcı olan şu: incelenen otuz yıl boyunca tahminler daha isabetli hâle gelmemiş.11

Otuz yıl. Bilgisayar, veri, model — hepsi arttı. Doğruluk artmadı.

Bunun iki açıklaması var; ikisini birlikte anmak gerekiyor. Birincisi psikolojik: planlayıcı kendi projesini tek ve özel sayıyor, benzerlerinin başına ne geldiğine bakmıyor. Buna “planlama yanılgısı” deniyor; kaynağı “içeriden bakış”.12 İkincisi teşvik kaynaklı: rakamlar, proje onay alsın diye bilerek eğiliyor.13

Birincisine yalan demek haksızlık. İkincisine hata demek saflık.

Tahmin kimi ikna edecek?

Buradan bir soruya vardım: tahminin isabetini belirleyen ne?

Norveç’te ücretli ve ücretsiz yolların tahminleri karşılaştırılmış. Ücretli yolların tahminleri oldukça isabetli çıkmış; ücretsiz yolların tahminleri ise isabetsiz ve genellikle olduğundan düşük, çünkü talebin kendisinin artacağı hesaba katılmamış. İsabetin açıklaması dikkat çekici: o plancılar yıllar içinde denetlenmiş ve dikkatli tahmin vermeye zorlanmış.14

Özel finansmanla yapılan ücretli yollarda yön tersine dönüyor. Orada tahminin ikna edeceği taraf finansör; iyimserlik yanlılığı belirgin.15

Üçünde de aynı modeller, aynı yazılım ve aynı meslek var. Değişen tek şey, yanlış çıkınca kimin ödediği.

Çare ve ikizin orada ne işi var?

Flyvbjerg’in önerdiği çare, projeyi daha ayrıntılı modellemek değil: benzer projelerin başına ne geldiğine bakmak. Adı referans sınıfı tahmini, mantığı “dışarıdan bakış”.12

Dijital ikiz, içeriden bakışın mükemmelleştirilmiş hali. Bu şehrin, bu kavşağın, bu binanın ayrıntısını artırmak üzerine kurulu.

İkizle dışarıdan bakış birbirinin alternatifi değil. Yöntem iç ayrıntıyı atmıyor, sıraya koyuyor — önce benzer projelerin taban oranı, sonra bu projenin ayrıntısı. Sorun, ayrıntının kendisi değil; nereden başladığın. Ayrıntıdan başlayan bir ikiz, kendi anlatısına çok pahalı bir kılıf oluyor.

Yanlış tahmin bazen işe yarar mı?

En güçlü karşı çıkış tam da bu noktada duruyor.

Albert Hirschman 1967’de şunu söylemiş: zorlukları olduğundan az tahmin eden insan, kendi yaratıcılığını da olduğundan az tahmin ediyor. İki hata birbirini götürüyor; proje başlıyor, yolda zorluk çıkıyor ve bir şekilde çözülüyor. Hiç başlamamaktan iyi. Buna bir ad da vermiş, Adam Smith’in görünmez elinden türeterek: gizleyen el.16

Doğru tahminin değil, başlamanın savunması.

Ama sayılar başka bir şey söylüyor. Flyvbjerg aynı iddiayı binlerce projelik bir veriyle sınadı; maliyetin ve faydanın ikisinin de bilindiği üç yüz kadar projede, Hirschman’ın anlattığı şey beşte birinde gerçekten gerçekleşiyor. Beşte dördünde tersi oluyor: maliyet aşımının üstüne bir de fayda eksiği biniyor.17 İtiraz edenler de var — biri, 161 Dünya Bankası projesinde gizleyen elin kazandığını buluyor.18 Tartışma bugün “böyle bir şey var mı” sorusunda değil, “tipik olan bu mu” sorusunda olabilir.

Hirschman’ın dikkat çektiği şey, insan yaratıcılığının modellenemediğidir. O yüzden ikizin daha fazla ayrıntı vermesi, projenin yolda kurtulduğu o beşte bire girme olasılığını artırmaz.

Taban oranı kim seçiyor?

Geriye en rahatsız edici soru kaldı. “Benzer proje” tanımı esnektir; tahminin kimi ikna etmesi gerektiğine göre değişir. Üç çıkış yolunu da kapattım — daha çok ayrıntı, dışarıdan bakış, gizleyen el — her seferinde buraya döndüm.

Mesleğimden bir cevabım var. Çözüm mimarisi belgesinde iki şey ayrı ayrı yazılır: bilinen tüm seçenekler ve seçtiğimizi neden seçtiğimiz. Böylece sonradan gelen biri iki ayrı konuda itiraz edebilir — liste eksik miydi (o tarihteki olası çözümlerin tümü değerlendirildi mi?), gerekçelerin ağırlıkları doğru muydu (gereksinimler doğru yakalanıp/tahmin edilip değerlendirildi mi). Bu, projenin tasarım seçimini nesnel yapmıyor. Eleştirilebilir yapıyor.

Hirschman’ın on bir projesinde eksik olan tam da buydu: o yalnızca gerçekleşen projelere baktı — istatistikçilerin “bağımlı değişken üzerinden örnekleme” dediği hata — reddedilenler örnekleme hiç girmedi; seçim elli yıl denetlenemedi.17

Ama şunu da gördüm: kaydın işi, yargıyı yakalamak değil; yargı adına ne iddia edilebileceğini sınırlamak. Ve bir belge, ancak birinin onu açmak için bir nedeni varsa işe yarar.

O hâlde öngörebilir mi

Üzerinde gücüm olmayan bir şeyi öngörebilirim; bunu hafife almamak lazım: sel, deprem, güneş ışınımı, yarının elektrik yükü. Gücüm olan ve o gücü kullandığım bir şeyde öngörüyü müdahaleden ayıramıyorum — ama bu ikizin kusuru olduğu için değil.

Tahminin isabeti simülatörün çözünürlüğünde değil; fiyatta ve hesap verme zorunluluğunda yatıyor. Norveç’te plancılar denetlendiği için tahmin tuttu. Finansörü ikna etmesi gereken tahminde iyimserlik belirgindi. Bu, tahminin keyfi olduğu anlamına gelmez: ortak teknik standartlar önyargıyı sınırlar. Ama sınırladıkları şey, kimin hesap verdiği değil.

Simülasyonun çıktısı ekranda ayrıntılı ve ikna edici görünebilir; ancak hata, iş yapıldıktan sonra ortaya çıkabilir.

Bu da beni bir sonraki soruya götürüyor: Kim karar veriyor: plancılar mı, algoritmalar mı, sakinler mi?

Düzeltme (15 Kasım 2026): Bu yazının ilk hâlinde, Hirschman’ın on bir projesi için “reddedilenlerin listesi yoktu” denmişti. Kaynaktaki (Flyvbjerg) eleştiri bunu tam böyle söylemiyor; ilgili cümle, eleştirinin kendi ifadesiyle — “bağımlı değişken üzerinden örnekleme” — örtüşecek biçimde yeniden yazıldı. Argüman aynı; iddia kaynağa daha sadık hâle getirildi.

Bu yazıyı kendi geliştirdiğim Düşünce Stüdyosu ve Claude'un yardımıyla, kaynakları inceleyerek yazdım.

Yayımlanmadan önce bir yakınım okudu; geri bildirimiyle yazıyı daha iyi yaptı. Kalan hatalar benim.

Notlar ve kaynaklar

Her not, metnin dayandığı ifadeyi kaynağın kendi dilinde verir; sonra kaynak.

not İfade (özgün dilinde) Kaynak
1 “A digital twin is a set of virtual information constructs that mimics the structure, context, and behavior of a natural, engineered, or social system (or system-of-systems), is dynamically updated with data from its physical twin, has a predictive capability, and informs decisions that realize value.” National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, Foundational Research Gaps and Future Directions for Digital Twins, 2024
2 “Validation of FlowsDT-Galveston is done by comparing its outputs based on historical flood events with reported flooded areas from social and news media during those events.” Mandal, Zou vd., “FlowsDT: A geospatial digital twin for navigating urban flood dynamics”, Computers, Environment and Urban Systems, 2026
3 “The pilot project will use digital twin technology to improve earthquake disaster management in Istanbul.” USTDA, 12 Aralık 2024
4 “…practical applications in urban planning, infrastructure and asset management, rainfall simulation, and digital solutions that support decision-making” Government of Dubai Media Office, 2 Temmuz 2026 — kurumun kendi beyanı; sonuç yayımlanmadı
5 “Thus, a bottleneck is only a trigger and not the essential origin of a traffic jam.” · “We have performed an experiment on a circuit to show the emergence of a jam with no bottleneck.” Y. Sugiyama vd., “Traffic jams without bottlenecks”, New Journal of Physics 10, 2008, 033001
6 “We find that VKT increases proportionately to highways…” · “For interstate highways in the densest parts of metropolitan areas we find that vkt increases in exact proportion to highways, confirming the ‘fundamental law of highway congestion’ suggested by Downs (1962, 1992).” · “We conclude that an increased provision of roads or public transit is unlikely to relieve congestion.” Gilles Duranton, Matthew A. Turner, “The Fundamental Law of Road Congestion: Evidence from US Cities”, NBER WP 15376, 2009 · yayımlanmış hâli American Economic Review 101(6), 2011, 2616–2652. Veri ABD eyaletlerarası yolları, 1983–2003; “tam orantı” en yoğun kesimler için
7 “They are all problems which involve dealing simultaneously with a sizable number of factors which are interrelated into an organic whole. They are all, in the language here proposed, problems of organized complexity.” · basit problemler: “…problems which involved two variables or at most three or four…” · Jacobs: “Cities happen to be problems in organized complexity, like the life sciences.” · “The theorists of conventional modern city planning have consistently mistaken cities as problems of simplicity and of disorganized complexity…” W. Weaver, “Science and Complexity”, American Scientist 36(4), 1948, 536–544, s. 539 · J. Jacobs, The Death and Life of Great American Cities, Random House, 1961, bölüm 22, s. 433 ve 435 (tarama) — 2. yazıdan devralındı
8 “The model also includes solar energy calculations for all roof and wall surfaces in Helsinki … In total, there are nearly a million surfaces.” City of Helsinki, “Helsinki 3D”
9 “We use data from 421 forecast models published in 59 studies.” · “relative to system (reference category), our model estimates that the forecast errors on individual level are 25.16 percentage points higher.” · “the studies with individual-level prediction have a large variance and report significantly higher error values than the models with other grid levels.” · “By short-term time horizon, we mean load forecasts with up to one week ahead” Konstantin Hopf, Hannah Hartstang, Thorsten Staake, “Meta-Regression Analysis of Errors in Short-Term Electricity Load Forecasting”, Proceedings of the 14th ACM International Conference on Future Energy Systems (e-Energy ’23), 2023, DOI. Makale mutlak bir MAPE değeri vermiyor; metinde yüzde cinsinden “isabet” oranı verilmedi, yalnızca birey–sistem farkı söylendi
10 “b) Çok Zamanlı Tarife: Günün belirlenmiş olan farklı zaman dilimlerinde tüketilen elektrik enerjisi için, ilgili bileşenlerden oluşan ve farklı zaman dilimleri için farklı fiyat uygulanan tarifedir.” · gerekçe: “Bununla birlikte, iletim ve dağıtım şebekelerinin verimli kullanılabilmesi amacıyla sayaç altyapısının uygun olduğu tüketiciler, tüketici grupları, tüketim seviyeleri ya da bağlantı tipleri için farklı çok zamanlı tarifeler Kurul onayı ile uygulanabilir.” · dilimler (yaz saatine göre güncellenmiş sayaçlarda, yıl boyunca): “Gündüz dönemi: Saat 06-17” · “Puant dönemi : Saat 17-22” · “Gece dönemi : Saat 22-06” Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu, 5999-3 sayılı Kurul Kararı, Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar, Madde 20 — 31/12/2015 tarihli ve 29579 sayılı Resmî Gazete; EPDK’nın yayımladığı son hâli. Kış dilimleri (yaz saatine göre güncellenmemiş sayaçlarda) farklı: 07-18 / 18-23 / 23-07
11 “The sample used is the largest of its kind, covering 210 projects in 14 nations worth US$59 billion.” · “For nine out of ten rail projects passenger forecasts are overestimated; average overestimation is 106 percent.” · “For half of all road projects the difference between actual and forecasted traffic is more than plus/minus 20 percent.” · “Forecasts have not become more accurate over the 30-year period studied. If techniques and skills for arriving at accurate demand forecasts have improved over time, as often claimed by forecasters, this does not show in the data.” Bent Flyvbjerg, Mette K. Skamris Holm, Søren L. Buhl, “How (In)accurate Are Demand Forecasts in Public Works Projects?”, Journal of the American Planning Association 71(2), 2005, 131–146 — yayımlanmış özet
12 “…managers make decisions based on delusional optimism rather than on a rational weighting of gains, losses, and probabilities.” · “These biases are often the result of the inside view in forecasting: decision makers have a strong tendency to consider problems as unique and thus focus on the particulars of the case at hand…” · “Adopting an outside view of the problem has been shown to mitigate delusion. It is applied by ignoring the specific details of the project at hand and uses a broad reference class of similar projects to forecast outcomes…” Bent Flyvbjerg, Massimo Garbuio, Dan Lovallo, “Delusion and Deception in Large Infrastructure Projects”, California Management Review 51(2), 2009, 170–193
13 “…decision-making is flawed by strategic misrepresentation or the presence of what economists refer to as principal-agent problems. Whereas the first explanation is psychological, the second is due to the different preferences and incentives of the actors in the system.” · “politicians, planners or project champions deliberately and strategically overestimate benefits and underestimate costs…” Aynı makale
14 “…while traffic forecasts of tolled schemes are fairly accurate, traffic forecasts among toll free roads have a higher degree of inaccuracy and are generally underestimated.” · “An explanation for the observed discrepancy… is that road planners may have ignored the existence of induced traffic…” · “A likely explanation is that the planners over the years have been scrutinised and pressed to provide careful estimates for these projects.” Morten Welde, James Odeck, “Do Planners Get it Right? The Accuracy of Travel Demand Forecasting in Norway”, EJTIR 11(1), 2011, 80–95
15 100’den fazla özel finansmanlı ücretli yol projesinde tahmin hatası ve iyimserlik yanlılığı Robert Bain, “Error and optimism bias in toll road traffic forecasts”, Transportation 36(5), 2009, 469–482, DOI — künye; tam metin okunmadı, rakam verilmedi. Yazarlar Welde & Odeck (14. not) ile çeliştiğini açıkça yazıyor; yön ücretlendirme ve finansman biçimine göre değişiyor
16 “[S]ince we necessarily underestimate our creativity, it is desirable that we underestimate to a roughly similar extent the difficulties of the tasks we face so as to be tricked by these two offsetting underestimates into undertaking tasks that we can, but otherwise would not dare, tackle. … The Hiding Hand is essentially a way of inducing action through error, the error being an underestimate of the project’s costs or difficulties.” Albert O. Hirschman, Development Projects Observed (Brookings, 1967), s. 13 ve 29 — Flyvbjerg’in aktardığı hâliyle; kitap okunmadı
17 “statistical tests reject the principle of the Hiding Hand at an overwhelmingly high level of significance (p<0.0001)… the average project is in fact undermined by a double whammy of substantial cost overruns compounded by substantial benefit shortfalls.” · “the Malevolent Hiding Hand dominates by being present in 80 percent of projects.” · “Too-small sample. With a sample of just 11 World Bank projects spread over four continents, Hirschman’s dataset is much too limited to support the wide conclusions he drew.” · “…he committed the fallacy that statisticians call ‘sampling on the dependent variable.’” Bent Flyvbjerg, “The Fallacy of Beneficial Ignorance: A Test of Hirschman’s Hiding Hand”, World Development 84, 2016, 176–189 — kabul edilmiş yazar nüshası. “Kötü ikiz” adı: Flyvbjerg & Sunstein, Social Research 83(4), 2016
18 “the author analyzes a sample of 161 World Bank-funded projects of different types and finds that the Hiding Hand prevails. While future research should ascertain this finding…” · Flyvbjerg’in cevabı: “I agree with my critics that the Hiding Hand exists… I show this happens in one fifth of projects… My main question was whether the Hiding Hand is ‘typical’… I show this is not the case, with 80 percent of projects not displaying Hiding Hand behavior.” Lavagnon A. Ika, World Development 103, 2018, 369–382 (DOI) · Bent Flyvbjerg, “Planning Fallacy or Hiding Hand”, World Development 103, 2018, 383–386 · ayrıca Graham Room, aynı sayı, 366–368